Faylar?n Çevresindeki Tuhaf Gök Olaylar?; Deprem I??klar?

Faylar?n Çevresindeki Tuhaf Gök Olaylar?; Deprem I??klar?

 

  <td colspan="&quot;2&quot;" style="&quot;text-align:" center;="" "=""> Faylar?n Çevresindeki Tuhaf Gök Olaylar?
Deprem I??klar?

TÜB?TAK Bilim ve Teknik, Ekim 1999 – Özgür Kurtulu?  
Ortaya ç?kt?klar? yer ve dönemler, deprem ???klar?n?n, fay hareketleriyle bir ölçüde ili?kili olduklar?n? gösteriyor. Tibet rahiplerine göre, tanr?lar? da?lar?n tepesinde onlara kendini gösteriyor. Daha bat?daysa, bunlar?n, ziyaretimize gelen uzayl?lar olduklar?na inananlar var. Sismolojinin eski devlerinden Perry Byerly, ö?rencilerine, deprem ???klar?n?n, sismolojinin en karanl?k alan? oldu?unu anlat?rm??. Çünkü, dokunan?n eli yand??? için, hemen herkes ara?t?rma yapmaktan uzak durmu?. 1930'dan önce sadece sanat, din ve edebiyatta incelenmi?ler. 1960-1970'lerde, depremlerle ili?kileri belgelenmeye ba?lam??. 1980-1990'da ilk kez laboratuvarlara girmi?ler. Bugün, ne olduklar?n? bile henüz bilemiyorsak da, 2000'lerde, depremlerin önceden haber verilmesinde rol oynayabileceklerini umanlar var… ""

     HEM DEPREM s?ras?nda, hem de depremin öncesi ve sonras?nda, çe?itli ???k gösterilerinin olu?tu?u, Japonya'da eskilerce de biliniyormu?. Mikdat Kad?o?lu'nun aktard???na göre, Japonlar bu ???klara, samurailerin ruhu anlam?na gelen "hito hama" diyorlar. Japon folklorunda, k?sa gökku?aklar?n?n deprem habercileri oldu?undan söz ediliyor. Hatta, Rikitake'nin bir makalesinde anlat?lanlara göre, bir zamanlar, penceresinden gökku?aklar?n? izleyerek depremleri önce-den haber vermeyi amatörce u?ra? edinen birisi ç?km??. Sürekli posta kartlar? göndererek, olaca??n? sand??? depremlerden, Japon Meteoroloji Ajans?'n? da haberdar ediyormu?. Rikitake, söz konusu ki?inin çok s?k kart gönderdi?inden, ba?ar?s?n?n raslant?ya dayand???n? dü?ünüyor…
""    Deprem ???klar?na neyin yol açt??? tam olarak bilinemiyor. Faylardan sal?nan gazlarla olu?tuklar?n? savunanlar, küresel biçimli y?ld?r?mlar oldu?unu söyleyenler, elektrik bulutlar? oldu?unu dü?ünenler, bir iyonize gaz oldu?unu savlayanlar var. Plazma olduklar? söyleniyor; ama plazmalar konusunda genel bilgimiz de zaten s?n?rl?. Baz? örnekler garip biçimde h?zla yan?p sönebiliyor. Baz? olaylarda, kaynaktan gelen ???k sadece bir yöne da??l?yor. I??k kaynaklan, ço?unlukla kütlesiz gibi havada geziniyor, bazen de hare-ketleri kütleleri varm?? gibi görünmelerine yol aç?yor. Bunlar?n, kuramsal bir parçac?k olan vortonlarla ilintili olduklar?n? savunanlar, ya da, kuantum mekani?inin gizemli çekirdek alt? dünyas?nda dönen ba?ka ?eylerin makro boyutta yans?malar? olduklar?n? öne sürenler var.
    Deprem ???klar?yla ilgili ciddi bilimsel çal??malar yap?lmaya ba?lanmadan önce, bu gizemli ???klar?n, deprem bölgeleriyle ?u ya da bu biçimde ili?kili oldu?u pek çok UFO merakl?s?n?n dikkatini çekmi?ti. UFO'lara ve benzeri gizemli olaylara ilgisiyle bu konunun dünya genelinde merakl?lar?n?n ortaya ç?kmas?na öncülük eden Charles Fort, daha 1900'lerin ba??nda, bu "meteorlar?n" depremlerle ilintili oldu?undan ku?kulanm??t?. 1930'larda, Torahiko Tareda ve Inkiti Musya, konuyla ilgili ilk bilimsel makaleleri yay?mlad?lar.
    UFO gözlemlerine ili?kin kay?tlar?n faylarla istatistiksel ili?kisini ara?t?ran ilk ki?i Ferdinand Lagarde olmu?tu. 1968'de yazd??? bir makalede, 1954'te Fransa'da rapor edilen UFO olaylar?n?n %37'sinin faylar?n üzerinde ya da çok yak?n?nda gözlendi?ini; %80'inin de faylar?n etkisi alt?nda oldu?u söylenebilecek bölgelere dü?tü?ünü yazm??t?.

""

Tektonik Gerilme ve Deprem I??klar?

    1977'de, meteorolojik ve jeof?ziksel olaylar?n davran?? üzerine etkileriyle ilgili çal??malar yapan Michael Persinger ve yerbilimci Gyslaine Lafreniere, ABD'deki tüm UFO olaylar?n? tarad?lar ve gözlemlerin belli bölgelerde yo?unla?t?klar?n?, bu bölgelerin de tarihteki depremlerin merkez noktalar?n?n yak?nlar?na dü?tü?ünü gösterdiler. Dikkatlerini çeken bir di?er konu, bu gözlemlerin, tepeler, kuleler, vericiler gibi ani yükseltilerin bulundu?u noktalara denk dü?mesiydi. Birer paratoner (y?ld?r?ml?k) i?levi üstleniyor olabilecek bu yap?lar?n varl???, ara?t?rmac?lar?, gözlemlenen olaylar?n elektromanyetik boyutu olup olmad???n? sorgulamaya yöneltti.
    Lafreniere ve Persinger, piezoelektrik etkisi olarak tan?nan, baz? kristallerin, bas?nç alt?nda elektrik üretmeleri olgusunun üzerine gittiler. Faylar?n iki yan?n?n z?t yönlere ilerleme e?ilimi, fay üzerinde, eninde sonunda depremle sonuçlanan yüksek gerilmeler olu?turabiliyor. Belli bir noktada odaklanan tektonik gerilmenin, gökyüzüne do?ru uzanan, geni? ve güçlü bir elektrik alan? sütunu olu?turabilece?ini dü?ündüler. Böyle bir elektrik alan?, özel ko?ullarda, havan?n iyonize olmas?na ve ortaya ???k saçan kütleler ç?kmas?na neden olabilir. Bu model, Tektonik Gerilme Kuram? (TST: Tectonic Strain Theory) ad? alt?nda, deprem ???klar?na aç?klama getiren ilk ve en güçlü kuram olarak kabul edilegeldi. Öte yandan bu kuram, zamanla yenilenip geli?tirilmi?. Sözgelimi, piezoelektrik etkinin yan?s?ra, radon ve baz? di?er gazlar?n sal?nmas? ve kemoilüminesans da dikkate al?nm??. Son geli?melerden biri de, belli bir bölgedeki deprem ???klar?yla, o bölgedeki deprem merkez noktalar?n say?ca çoklu?u yerine, depremlerin büyüklü?üyle ili?kilendirilmesi.
    Tektonik gerilme, belli bir bölgedeki deprem ????? gözlemlerinin çoklu?una iyi bir aç?klama oluyor. Bununla birlikte, olaylar teker teker incelenirken, gerilmenin varl???na art? etki yapan belli geçici olaylar da tart???l?yor. Bunlardan biri, fay sistemine do?ru hareket eden su kütlelerinin varl???. Tutulmalar?n ve jeomanyetik f?rt?nalar?n, tetikleyici etkisi oldu?u dü?ünülüyor.
    Ay, dünya çevresinde yakla??k 1000 km/h h?zla dolan?r. Bu, Ay'?n çekim gücü nedeniyle, dünyay? sürekli dolanan hareketli bir gerilim noktas? da do?uruyor. Bunun, belli bir gerilme bölgesiyle çak??mas?, ???k olaylar?na yol aç?yor olabilir. Persinger, 1985'te, Dünya'n?n manyetik alan?ndaki dalgalanmalar?n da, zaten gerilmenin var oldu?u bölgelerde ???k olaylar?na yol açt???na ili?kin baz? gözlemler toplam??t?.
    1980'lerde, deprem ???klar? ara?t?rmalar?nda Persinger'e, jeofizikçi John S. Derr de kat?ld?. Derr, on y?ld?r çal??malar?n? zaten ayr? olarak deprem ???klar?n?n fay sistemleriyle ili?kisi üzerinde yo?unla?t?rm??t?. 1986'da Derr ve Persinger, ABD Washington'da, Yakima K?z?lderili Koruma Bölgesi'nde s?kça gözlenen ???k olaylar?n? ara?t?rmaya giri?tiler. Orman korucular?, ???k toplar?ndan par?ldayan bulutlara ve ???k sütunlar?na varan çe?itlilikte çok say?da ???k olay? gözlemlemi?ti.
    Derr ve Persinger, Haziran 1976-Mart 1977 aras?ndaki olaylar?n, zaman ve konumlar? göz önünde bulunduruldu?unda, 21 döngüden olu?an ???k olay? zinciri buldular. Bunlar, bölgenin kuzeyi ve güneyindeki depremleri izler biçimde yolculuk ediyorlard?. Bu, bölgede hareket eden bir gerilme band?n, söz konusu ???klarla ili?kisini ortaya koyuyordu.

""

    Derr'in, tektonik gerilme kuram?na önemli katk?lar? oldu. Söz gelimi, yeralt? sular?n?n hareketinin, deprem ???klar?n? etkiledi?ini ortaya koydu. Do?al nedenlerle ya da insan eliyle yer alt?na yüklenen su fazlal???, fazladan bir gerilmeye yol açarak, ya da fay zonlar?n? kayganla?t?r?p depremi tetikleyerek, deprem ???klar?n?n olu?mas?na neden olabiliyor. 1990'da yay?mlad??? bir makalesinde, Derby, Colorado'da yer alt?na pompalanan at?k sular?n, 1500 kadar küçük depreme yol açt???n? belirtiyor; ayr?ca pompalama alan?na 100 kilometreden yak?n olan her yerde, deprem ????? gözlem say?s?nda ciddi bir art??a neden oldu?unu aç?klad?.
    Deprem ???klar?, adlar? ne olarak konursa konsun, UFO merakl?lar? için hep gündemdeydi. Derr ve Persinger'in konuyu akademik dünyada, Paul Deveraux gibi yazarlar?n da geni? toplum kesimlerinde ünlendirmeleri sonucunda, dünya çap?nda, bu türden ???k olaylar?n?n yayg?n oldu?u her yerde, bunlar?n foto?raflar?n? çekmeye u?ra?an, radyo frekanslar?nda etkilerinin izini süren "???k avc?lar?" türedi. Ancak, bugüne kadar sadece iki yerde sistematik ve uzun süre iz sürme program? uyguland?. Bunlardan ilki, deprem ???klar? popülerle?meden önce, güneybat? Missouri'de Piedmont'ta gerçekle?ti. 1973'te, bu bölgede sadece gökyüzünde de?il, tarlalarda, verici kulelerinin etraf?nda, hemen her yerde ???k kütleleri dolan?yordu. Güneybat? Missouri Eyalet Üniversitesi'nden Dr. Harley D. Rutledge, olaylar?n foto?raflar?n? çekti, birinci elden gözlem kay?tlar? tuttu.
    Di?er program, bugün de süren Norveç'te, Trondheim'?n güneydo?usunda, Hessdalen bölgesindeki otomatikle?tirilmi? kay?t sistemi. Hessladen, ba?ta bak?r olmak üzere, zengin cevher yataklar?yla ünlü bir bölge. Kas?m 1981'den bu yana birkaç y?l süreyle, bölgede tarlalar?n hemen üzerinde duran, evlerin çat?lar?nda gezinen gizemli ???k kütleleri s?k s?k belirmeye ba?lam??. Sonralar?, bölgenin, 1944'ten beri, farkl? s?kl?klarla benzer olaylara ev sahipli?i yapt??? ö?renilmi?.
    1984'ten itibaren bölgede kamerayla, foto?raf makinesiyle, radarla, manyatometreyle, tayf çözümleme araçlar? ve benzeri çe?itli kay?t ekipman?yla gözlemler yap?lm??. Hesdalen en ba?ar?l?, raslant?sal olmayan deprem ????? tan?kl?klar?n?n gerçekle?ti?i ünlü bir merkez haline gelmi?. 1998'den beridir, geni? aç?l? bir objektifle bölgeyi tarayan otomatik bir istasyonda sürekli gözlem yap?l?yor. Kamera, olas? bir deprem ????? olay?n? kaydettiginde, bir bilgisayar program? görüntüyü seçiyor ve seçilen görüntüdeki olay?n bilindik bir ???k kayna??ndan ç?k?yor olup olamayaca??, ara?t?rmac?lar taraf?ndan inceleniyor.

Laboratuvarda Deprem I??klar?
    Deprem ???klar?yla ilgili çal??malar genelde, saha gözlemleri, tarihsel kay?t ara?t?rmalar? ve istatistiksel çözümlemeye dayan?yor. Buna kar??n, laboratuvarda da baz? kuramlar? bir ölçüye kadar s?nama olana?? var. 1986'da, ABD Madenler Bürosu'ndan iki ara?t?rmac?, Brian Brandy ve Glen Roswell, laboratuvarda, kuvarsça zengin, dolay?s?yla da piezoelektrik özelli?ine sahip granit kütleleri ve hiç piezoelektrik özelli?i olmayan bazalt kütlelerini parçalam??lar. ??lemi, farkl? gaz ortamlar?nda, vakumda ve su içinde yinelemi?ler. Görüntü güçlendiriciler ve spektroskoplarla, k?r?lma an?n?n ayr?nt?lar?n? gözlemi?ler.
    Hem granit, hem de bazalt?n küçük p?r?lt?lar ç?kard??? görülmü?. Böylece, piezoelektrikle ilgili kuram, en az?ndan bu deneyin genellenebilirli?i s?n?rlar? içinde darbe alm??. Ama as?l ?a??rt?c? sonuç, ortaya ç?kan ?????n tayf çözümlemesinin, k?r?lan kayaya ait de?il, ortamdaki gaza ait özellikler göstermesi olmu?. Vakumlu ortamda, havaya ait tayf de?erleri elde edilmi?. Bu, mutlak vakumun olanaks?zl???yla kolayca aç?klanabiliyor. Deneyin su içinde gerçekle?en k?sm? ba?ka aç?dan ?a??rt?c? sonuçlar vermi?. Su içindeki parlamalar, ortaya hem atomik hem de moleküler hidrojen ç?karm??. Bu, bamba?ka bir alanda, biyolojide gelecek vaat eden bir sonuç. Söz konusu kimyasal sürecin, dünyada organik ya?amm moleküler kökenine etkisi olabilece?i savlan?yor. Deneylerin ard?ndan, ???klara, k?r?lma s?ras?nda ortamda bulunan gaz?n uyar?lmas?n?n yol açt??? sonucuna var?lm??. Yine de, gerçek deprem ???klar?n?n tüm özellikleri bu sonuç büyük ölçe?e genellenerek aç?klanam?yor. I????n nas?l bir kütle gibi davrand??? ve havada gezinebildi?i gibi…
    Memphis Eyalet Üniversitesi Deprem Ara?t?rmalar? Merkezi'nden Arch C. Johnston, 1991 sonunda, deprem ???klar?n?n, 50 y?ld?r yak?ndan tan?nan ve laboratuvarda da kolayca üretilebilen "sonoilüminesans" olgusuyla aç?klanabilece?ini öne sürmü?. Sonoilüminesans, suyun, güçlü ultrasonik titre?imlerle uyar?lmas? sonucunda ???k saçmas?na verilen ad. Saf suyun yayd??? ???m?, suyun tipik tayf?ndaki mavi ya da mavimsi beyaz rengi verirken, çözelmi? ba?ka maddelerin varl???, parlak sar? ya da k?rm?z? ???k üretilmesine de olanak sa?l?yor. Johnston, laboratuvarda elde etti?i verilerle, depremlerde olu?an P-dalgalar?n? kar??la?t?rd???nda, kaydedilen deprem ???klar?n?n, bu olgu sonucu bekleneceklere denk oldu?unu aç?kl?yor. Ortamda tatl? ya da tuzlu su bulunmas?, ya da topra??n suya doymu? olmas? yeterli…

Kaynaklar

    Barka, A., "The 17 August 1999 Izmit Earthquakc", Science, 17 Eylül 1999
    Brandy, B.T, "Laboratory Investigation of the Electrodynamics of Rock Fracture", Nature, 29 May?s 1986
    "Büyük I??k Toplar?", Discovery Channel, 9 May?s 1999
    Derr, J.S., "Luminous phenomena and their relationship to rock fracture", Nature, 29May?s 1986
    Deveciler, E., "Deprem I????n?n Tan?klar?", Cumhuriyet Bilim Teknik, 11 Eylül 1999
    Johnston, A.C., "Light from Seismic Wawes", Nature, 5 Aral?k 1991
    Kad?o?lu, M., "Bir Dünya I??g? UFO De?il", C??mhuriyet Bilim Teknik, 11 Eylül 1999
    Lockner, D.A,, johnston M.J.S, Byerlee, J.D., "A Mechanism to Explain the Generation of Earthquake Lights", Nature, 3 Mart 1983
    Ouellet, M, "Earthquake Lights and Seismicity", Nature, 6 Aral?k 1990
    Persinger, M.A., "The Tectonic Strain Theory as an Explanation for UFO Phenomena", http://www.laurentian.ca/www/neurosci/tectonicedit.htm
    Rikitake, T, Earthquake Prediction, 1976
    "Yeryüzü I??klar?", Discovery Channel, 7 Eylül 1999

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir