Depremden Korunmak

 

DEPREMDEN KORUNMAK.
U?ur Kaynak* 


    Türkiyede özellikle Do?u Marmara depreminden sonra birinci derece deprem bölgelerindeki belediyelerde imar planlar?n?n revize edilmesi gündeme geldi. Revize imar planlar?na esas te?kil etmek üzere yeniden veya ilk olarak “Yerle?ime Uygunluk Projeleri” çal??malar? ba?lat?ld?. O günlerde yay?nlanan bir genelge ile bu belediyelerin yerle?ime uygunluk projelerini en geç bir y?l içerisinde tamamlamalar? istenildi. Baz? belediyeler bunu bir y?l içinde tamamlad?. Baz?lar? tamamlayamad?. Baz?lar? ise hiç ba?layamad?lar. Hiç ba?layamayanlar daha sonra konunun takipsizli?i ve paras?zl?k dolay?s? ile bu konuyu ask?ya ald?lar. Baz?lar? ise gündemden tamamen ç?kard?lar. 
    Türkiyede yerle?ime uygunluk projelerinde üç yöntem kombine edilerek uygulan?r. Bunlar Jeoloji, Jeofizik ve Jeoteknik yöntemlerdir. Daha sonra Afet i?leri genel müdürlü?ü bu çal??malar? jeofizik olmadan da(!) kabul etmeye ba?lad?. 
    Bu s?rada Kaynak Mühendislik Ltd. taraf?ndan ?zmit ili, Körfez Belediyesi Yerle?ime uygunluk Projesi üç yöntemin kombine edilmesi yoluyla zaman?nda tamamlan?p Afet ??leri Gn.Md.lü?üne ve Körfez Belediyesine teslim edildi. Çal??ma bittikten bir y?l sonra bir rastlant? olarak Ba?bakanl?k Deprem fotograflar? ar?ivinde Körfez Beldesinin havadan çekilmi? bir deprem sonras? fotograf? elde edildi?inde, Y?k?m alan? s?n?r?n?n, Jeofizik yöntemlerle tesbit edilen s?n?rla tam olarak çak??t??? görüldü.

    Bu durumda ?u mant?ksal sonuca ula??ld?:
    E?er bu yerle?ime uygunluk projesi depremden önce yap?lm?? olsayd?, tesbit edilen önlemli bölge içerisindeki yap?lar?n kontrol edilmesi, envanterinin ç?kar?lmas?, tekviye edilmesi, önceden bo?alt?larak y?kt?r?lmas? veya hiç dokunulmamas? gereken yap?lar önceden tesbit edilecek ve can kay?plar? çok büyük miktarda önlenmi? olacakt?. 
    Bundan sonra deprem olmas? olas?l??? yüksek olan yerle?im bölgelerinde bu tür çal??malar yap?ld???nda, büyük bir yakla??kl?kla y?k?m alan? s?n?rlar? tesbit edilebilece?inden, önceden her türlü önlemin al?nmas?, bu dar alanlarda daha h?zl? ve daha ucuz maliyetle ele al?nabilecektir. 
    Bu konuda Türkiyede aletli dönemle deprem episantrlar?n?n tesbit edildi?i 1900 y?l?ndan beri olu?mu? Magnitüdü 6 dan büyük depremlerin olu?tu?u bölgelerdeki sismik bo?luklar daha da ön plana ç?kmaktad?r. Bu sismik bo?luklar?n di?er deprem olmu? yörelerden daha fazla risk ta??d??? bilinmektedir. Di?er taraftan daha önce deprem olmu? yörelerde de deprem olmakta ve depremin s?k s?k tekrarlad??? yerler de dikkati çekmektedir. En az?ndan Sismik bo?luklar?n potansiyel deprem bölgeleri oldu?unu kabul ederek o bölgelere öncelik verilmesi daha ak?lc? bir davran?? biçimi olacakt?r. 

    Bir yerle?im bölgesinde olas? bir büyük depremde meydana gelebilecek y?k?m alan?n? tesbit edilmesi çok büyük avantajlar sa?lamaktad?r. Bu sayede yap? envanter çal??malar? çok çabukla?makta ve y?k?m alan?n?n içerisindeki yap?lar?n hangilerinin takviye edilece?i, hangilerine dokunulmamas? gerekti?i ya da hangilerinin y?kt?r?lmas? gerekti?i çok özel yöntemlerle tesbit edilebilmektedir. Bu i?lem benzerlerine göre çok dü?ük bir masrafla uygulanabilir. Sedece Jeofiziksel olarak Rezistivite ve Sismik yöntemler uygulanmaktad?r. Elde edilen Zemin hakim periyodu, Zemin emniyet gerilmesi, Dü?ey yatak katsay?s?, Deprem büyütme katsay?s?, E?imli alanlar söz konusu ise içsel sürtünme aç?s? ve yer alt? suyu satürasyon haritalar? ç?kar?l?p özel olarak de?erlendirmeye al?nd???nda olas? y?k?m alan?n? s?n?rlar?n?n neredeyse adres baz?nda önceden tesbit edilmesi söz konusu olmaktad?r. Böyle bir uygulama Kocaeli ili Körfez ?lçesinde ne yaz?k ki Do?u Marmara Depreminden sonra gerçekle?tirilmi?tir.
Verilen grafiklerde Deprem süresi ile ve fay y?rt??? boyu ile depremin büyüklü?ü aras?ndaki ili?kiyi veren grafik üzerinde lineer regresyon do?rusu çizilerek yakla??k olarak de?erler saptanm??t?r. Buna göre kaç km boyundaki sismik bo?luktan ne kadar büyüklükte deprem beklenilebilece?i de öngörülmü? olur. 


?ekil-1. Deprem Büyüklü?ü – Fay Boyu ?li?kisi.

?ekil-2. Deprem Büyüklü?ü – Deprem Süresi ?li?kisi


Üstteki grafik de?erlerini bir de tablo halinde sunal?m:
Magnitüd  Fay boyu
———-   ————
5.5                2 km
6.0                7 km
6.5               21 km
7.0               70 km
7.5             210 km 
8.0             680 km

    Yukar?da verilen de?erler kesin olmay?p yakla??k de?erlerdir. Fay boyu ayn? olsa da ayn? büyüklükte deprem üretilmesi söz konusu de?ildir. Bu ili?kiyi fay?n bulundu?u yerdeki kabuk kal?nl???, deprem oda??n?n derinli?i, fay kompartmanlar?ndaki yanta??n sürtünme katsay?s?, yanta??n do?al s?cakl???, fay düzlemindeki yeralt? suyu miktar? ve fay düzlemindeki milonitle?me miktar?… etkilemektedir. Bu yüzden tablodaki de?erler yakla??kt?r.
    6 ve daha yukar? büyüklükte depremlerin da??l?m?ndan elde edilen sismik bo?luklardan yararlan?larak tesbit edilen potansiyel deprem alanlar? önem s?ras?na göre,

Do?rusal K?r?klar.
1. Osmaniye – Mara? – Ad?yaman
2. Pötürge – Sivrice – Palu
3. Burdur – Isparta
4. Bulan?k – Ahlat- Edremit – Gürp?nar (Van Gölü civar?)
5. Gemlik – ?znik – Geyve
6. Orta Marmara
7. Çat – Erzurum – Pasinler
9. Vezirköprü – Havza – Ladik – Tosya
10. Re?adiye – Koyulhisar – Refahiye
11. Yeniça?a – Gerede – Eskipazar
18. Kars

Dü?ey At?ml? k?r?klar:
8. Bigadiç – Soma – Bergama
12. Manisa
13. Kütahya
14. Afyon
15. Denizli
16. Mu?la
17. Dalaman

Yays? K?r?klar
a. Siirt
b. Ad?yaman
c. Malatya
d. Ecemi?
e. Kayseri
f. Yozgat
g. Çank?r?
h. Pülümür

    Olarak s?ralan?rlar. Bunlardan Van Gölü civar?ndaki sismik bo?luk, ve Sivrice bo?lu?u, bu göllerin derin ba?lant?s? dolay?s? ile sürtünme katsay?s?n?n en fazla dü?ürüldü?ü yerlerdendir. Bunlar listede daha a?a??larda de?erlendirilebilirler. Listedeki yerle?im birimlerinde bu çal??mada aç?klanan benzer çal??malar?n acilen yap?lmas? gerekmektedir.
Bunlardan Dü?ey at?ml? k?r?k bölgesinde olu?acak depremlerin M=< 6 olmas? yani magnitüdlerinin 6 dan küçük olmas? olas?l??? vard?r. Di?er Do?rusal ve yays? k?r?k bölgelerinde beklenilen büyüklükler ise M=<8 yani magnitüdlerinin 8 den küçük olmalar? beklenilmektedir.
Bu konuda al?nacak önlemler için ekte sunulan tan?t?c? yaz?, Körfez ?lçesinde var?lan sonucu irdelemektedir.

YIKIM SINIRLARININ ÖNGÖRÜLMES? (Depreme Kafa Tutmak)
    
Konu, bir depremden önce y?k?m alan?n?n s?n?rlar?n?n öngörülmesi. Böyle bir ?ey olabilir mi? Yapabilirsek ne anlama gelir? Cevab? Evet, anlam? ise ya?am kurtarmak, depreme kafa tutmak demektir.
Bu saptaman?n yap?ld??? yerle?im biriminde hangi yap?lar?n güçlendirilmesi gerekti?i, hangilerinin y?k?lmas? gerekti?i ya da hangilerine dokunulmamas? gerekti?i çok güvenilir bir biçimde tesbit edilebilecektir. Böyle bir argüman isedepreme haz?rlanma ad?na büyük bir ekonomi ve zaman kazan?m? demektir. Bu müdahale alan?n?n tam olarak ad?n? koyal?m:

Olas? Y?k?m Alan?. Olas? diyoruz ama s?n?rlar?n?n tesbit duyarl??? gerçekten de olas? denilmeyecek kadar yüksek. Bir olas? y?k?m alan?n?n s?n?r?n? çizebilmemiz için elimizde nas?l bir araç var?
Cevap: Jeofizik.
Güvenilirlik nas?l kan?tlanacak?
Fotograf burada, rapor orada.


?ekil-3. Çal??ma alan?ndaki k?rm?z? y?k?m s?n?r? ile bu s?n?r? büyük bir yakla??kl?kla takip eden ye?il “özel” kombine anomali konturunun çak??mas?.


    Elimizde bu yöntemi uygulayabilece?imiz, y?k?p geçen bir tek deprem vard?. Ancak ne yaz?k ki bu y?k?p geçen deprem sayesinde böyle “Y?k?m Alanlar?” içeren bir beldede bu amaca yönelik ölçüler alabilirdik. Ölçüler al?nd? ve hiç beklemedi?imiz bir ?ekilde baz? parametrelerin sonuçlar?n? gösteren harita, bu beldedeki bütün y?k?m alanlar? ile inan?lmaz bir yakla??kl?kla çak??t?. ??te o beldenin y?k?m alanlar?ndan birinin fotograf? ve çok iyi hat?rlad???m kadar? ile buldu?umuz y?k?m göstergesi parametresinin y?k?m alan? ile çak??mas?. (?ekil-3. Ba?bakanl?k internet sitesi Deprem fotograflar? ar?ivi. Slide No:39)
    Bu beldemizde Revize ?mar Plan?na Esas Yerle?ime Uygunluk Projesi uygulanmakta idi. Bu uygulama s?ras?nda ada baz?nda ayr?nt?l? jeolojik çal??malar, yüzlerce sismik travers, yüzden fazla rezistivite dü?ey elektrik sondaj?, 1600 m mekanik sondaj, analizler, özel haritalar kesitler vs. ç?kar?ld?. Yap?lan kombine jeofiziksel uygulamalar sonucunda 1 / 5000 ölçekli olmak üzere a?a??da s?ralanan elastik ve petrofizik parametrelerin ilk üç katmana ait ayr? ayr? haritalar? ç?kar?ld?. Bu haritalar?n e?ik de?eri a?an konturlar? de?erlendirmeye al?nd?. Daha sonra bunlar birbirleri ile nedensel ili?kilerine göre ikili üçlü ve ili?ki aranmaks?z?n tümül olarak korelasyona tabi tutuldu. Aralar?nda +1’e yak?n korelasyon gösterenler tekrar de?erlendirmeye al?nd?. Ve bunlardan bir kümenin Beldedeki muhtelif y?k?m s?n?rlar? ile güvenilir bir yakla??kl?kla çak??t??? gözlendi. Konturlar?n ço?u kesiminde sokak baz?nda de?il yap? baz?nda rezolüsyona ula??ld?. ?ekil-3’de bu çak??man?n yeniden canland?r?lm?? hali verilmi?tir. Elde edilen parametreler,

1.Maksimum Ta??ma Kapasitesi ?kinci Katman Anomali Haritas?
2.Dinamik Zemin Emniyet Gerilmesi ?kinci Katman Anomali Haritas?
3.Zemin Hakim Periyodu ?kinci Katman Anomali Haritas?
4.Dü?ey Yatak Katsay?s? ?kinci Katman Anomali Haritas?
5.Zemin Büyütmesi ?kinci Katman Anomali Haritas?
6.?çsel Sürtünme Aç?s? ?kinci Katman Anomali Haritas?
7.Rezistivite ?kinci Katman Anomali Haritas?

    Özellikle ikinci katman parametrelerinin de?erlendirmeye al?nmalar?n?n nedeni genellikle yap? temel derinliklerinin bu katman içerisinde kalmas?ndan kaynaklanm??t?.
    ?imdi, ?stanbul’un bütün beldelerinde, ya da bana göre Türkiye’mizdeki en yüksek magnitüdlü deprem riski ta??yan çizgiselliklerde, böyle kapsaml? jeofiziksel çal??malar?n yap?ld???n? ve “Maksimum Y?k?m Riski Ta??yan Alanlar?n” saptand???n? varsay?n. Böylece bir beldede ya da bir kentin tamam?nda, risk alan? içerisinde kalan hangi yap?lar?n güçlendirilmesi gerekti?i, bunlardan hangilerinin risk alan? içerisinde olmakla birlikte depreme dayan?kl? olduklar?n?, hangilerinin ise umars?z olup y?k?lmalar? gerekti?i, katalog çal??ma alan? optimal biçimde daralt?lm?? olaca??ndan, daha h?zl? ve daha ekonomik olarak bulunmu? olur. 
    Bu yukar?dakiler insana, “Bak?n çaresiz de?ilmi?iz!” dedirtecek yöntemler olarak görünmekte. Fakat çareler bu kadarla da kalm?yor. E?er ?stanbulda çok miktarda bulunan tarihi bir yap? söz konusu oldu?unda ve bu tarihi yap?ya mühahale etmenin mümkün olmad??? durumlarda yap?lacak ba?ka i?lemler de vard?r. Yukar?da sözü edilen Maksimum Y?k?m Riski Alan?’n?n, örne?in ?stanbul Avrupa yakas? plastik tabanl? yerle?im birimleri için, Yap?ya müdahale edilemedi?inde zemine müdahale edilerek,

Çak?l Kanall? Drenaj (Periyod Küçültücü)
Kum Kanall? Drenaj (Periyod Küçültücü)
Jet Grouting (Ta??ma Gücü Art?r?c?)
Sürtünmeli Fore Kaz?k (Ta??ma gücü art?r?c? ve Moment Kolu Takviyesi)
Yer Alt? Beton Perdesi (Söndürücü)
Özel zeminlerde Yer yuvarlanmas? (Ground Roll) önleyici Strafor Hendekler. (Söndürücü)

gibi i?lemlerle, yap?lara müdahale etmeden önce zemini iyile?tirme i?lemleri de yap?labilmelidir.
??in içerisinde, Jeolojik Harita, Temel Sondaj? ve Laboratuar analizleri gibi pahal? i?lemler olmad???ndan dolay?, uygulanan Jeofiziksel yöntemler, san?landan çok daha dü?ük maliyetli olacakt?r. Zemin iyile?tirme i?lemlerinin de özellikle sofistike olmayan yöntemlerden seçilmi? oldu?unu söylemek gerekir.
Tuzlan?n TEM’e yak?n k?s?mlar?nda Körfez beldesi ile ayn? etkenlere sahip 1 km eninde , “Orhanl?dan Samandraya kadar” yakla??k 20 km boyunda, bol yer alt? suyu olan bir koridor vard?r. Geçen gün orada da yakla??k 15 ölü verdi?imizi daha yeni ö?rendim.

———————
Prof.Dr. , Ko.Ü. Emekli Ö?r. Üyesi, Anadolu Çevre Asamblesi Ba?kan?. 

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir