DEPREM VE PLAKA TEKTON???

DEPREM VE PLAKA TEKTON???

Mavi Gezegen – Popüler Yerbilimleri Dergisi – 1999 say? 1
(TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odas? yay?n?) sayfa:10-15
Dursun Bayrak (MTA Genel Müdürlü?ü)

?nsanl???n yakla??k son iki bin y?ll?k tarihi boyunca. iki bin veya daha çok say?da ölüme yol açan ve büyüklü?ü M=6.0 ile M=8.9 aras?ndaki de?i?en toplam 130 depremde yakla??k 850000 insan ya?am?n? yitirmi?tir. Bu depremlerin bölgelere ve y?llara göre da??l?m?, belirtilmi? olan plaka s?n?rlar? ile uyumluluk gösterir:

    Yeryuvar?n?n ta?küre ad? verilen ve yerkabu?u ile üst mantonun kat? ve k?r?lgan en üst kesimlerinden olu?an en d?? tabakas? bir mozaik olu?turacak ?ekilde plakalara bölünmü?tür. Bu plakalar üst mantonun yumu?ak küre (astenosfer: astenos Yunanca'da yumu?ak anlam?na gelmektedir) katman? üzerinde bir birlerine göre hareket ederler. Her ne kadar yumu?ak küre de kat? olarak kabul edilmekteyse de uzun süreli bas?nçlar alt?nda akabilir, sünebilir. Bu özellik yumu?ak kürenin ergime s?cakl???nda olmas?na ra?men yüksek bas?nç alt?nda kat? özelli?i de göstermesindendir. Ancak bas?nç dü?meleri oldu?u zaman yumu?ak küre içinde k?smi ergimeler olur ve bunlar magman?n da esas kayna??d?r. Yumu?ak küre içinde ?s? ve madde ak?mlar? ?eklinde binlerce kilometre ile ifade edilebilecek boyutlarda sorguçlar da olu?maktad?r. Ta?küre plakalar? yumu?ak kürenin bu özellikleri sayesinde bu katman üzerinde kayarak hareket edebilir.
    Bunlar?n baz?lar? Avrasya, Anadolu, Arabistan, Afrika, Hint-Avustralya, Filipinler, Japonya, Pasifik, Juan de Fuca, Kuzey Amerika, Kara ipler, Nazca, Güney Amerika ve Antarktika plakalar?d?r. K?ta s?n?rlar? plaka s?n?r? ile birebir örtü?mez. Bir plakan?n kapsad??? alan kara ve denizi kapsayabildi?i gibi (örne?in Afrika Plakas?), sadece kara alan?n? (Arabistan Plakas?) ya da sadece deniz alan?n? (Nazca Plakas?) kaps?yor da olabilir. Manto üzerinde bu plakalar birbirlerine göre sürekli yer de?i?tirirler ve on binlerce-milyonlarca y?l içinde, yeryüzü co?rafyas?n?n de?i?mesine yol açarlar.
    Plakalar?n birbirlerine göre sürekli yer de?i?tirmesi ile olu?an gerilmeler yerkabu?unun baz? kesimlerinde enerji yo?unla?mas?na neden olur. Bu yo?unla?m?? enerjinin bo?al?m? ise depremleri olu?turur. Y?lda birkaç mm-birkaç cm'lik dü?ey ya da yanal yer de?i?tirmenin üretti?i gerilim ve enerji onlarca-yüzlerce y?ll?k bir süre içinde yo?unla?arak yüzeyde birkaç metreye ula?abilen kayma ve çökmeler yaratabilir. K?r?lman?n yaratt??? enerji dalgalar? saniyede birkaç km'lik bir h?zla yerkabu?unda yay?l?r ve yüzeye ula??r.
    Bu süreçlerin yo?un olarak geli?ti?i alanlar depremsellik aç?s?ndan aktif bölgeler olarak tan?mlan?r. Bu bölgeler kimi plaka s?n?rlan boyunca uzanan diri (aktif) fay ku?aklar?nda yo?unla??r. Yeryuvar?n?n derinliklerindeki kayaç kütlelerinin dengede oldu?u alanlar ise asismik (depremselli?i dü?ük) olarak adlan?r. Bu bölgeler ço?unlukla plakan?n, s?n?rlar?ndan uzak, iç bölümlerindedir. Plakalar?n y?ll?k yer de?i?tirme h?zlar? birkaç mm ile birkaç yüz mm aras?nda oldu?undan, enerji yo?unla?mas? ve bo?al?m? onlarca-yüzlerce y?ll?k bir süre içinde gerçekle?ebilir. Enerjinin bo?al?m? iki türde geli?ebilir:

    Nab?z at??? türünde; Göreceli olarak k?sa bir dönemde birikmi? olan enerji d??a bo?alt?l?r, ancak kütleler denge konumuna ula?amad??? için, yeniden denge yönünde hareketlenme, gerilim ve enerji depolanmas? söz konusu olur ve yak?n bir gelecekte ayn? bölgede yeniden bo?alt?l?r. Büyük, y?k?c? bir depremde enerjinin tümü ile, bir anda bo?alt?lamay??? sonucu ana depremden sonra geli?en artç? depremlerdeki enerji bo?al?mlar? da bu türdendir. Bu, göreceli dü?ük enerji yo?unla?mas?n?n bo?alt?ld??? depremler (çok) s?k olu?ur ve genellikle de küçük depremlerdir. Y?k?c? ana depremden onra geli?en artç? depremler, ana depremde hasar görmü? yap?lar?n ve tesislerin çökmesine neden olur.

    Ans?z?n; Bir bölgede onlarca-yüzlerce y?ll?k bir dönem boyunca birikmi? gerilimden kaynaklanan a??r? enerjinin ans?z?n bo?al?m? sonucu geli?ir. Y?k?c? etkileri ilk gruba göre oldukça yüksektir ve y?k?c? depremleri olu?turur.
    Bu iki tür enerji bo?al?m?nda da yeryüzünde faylanmalar , çatlaklar, yar?lmalar, kütle kaymalar?, bir yörenin yükselmesi ya da çökmesi, kaya dü?meleri, dev dalgalar, denizin geçici olarak çekilmesi ya da ilerlemesi, yüzeyde ve yap?larda kaymalar-ötelenmeler ve bükülmeler, kumlu ve suya doygun alanlarda s?v?la?malar ve insan ürünü yap?lar?n çökmesi türünde olaylar geli?ebilir.
    Depremler yeryüzünün tüm bölgelerinde e? büyüklüklerde, ?iddette, s?kl?kta olu?mazlar. Bu nedenle, depremlerin yo?unla?t??? alanlar ve bu yo?unla?maya neden olan süreçleri aç?klayabilmek için, yerkabu?unu olu?turan plakalar?n birbirlerine göre davran??lar?n? gözden geçirmek yararl? olacakt?r.

Yerkabu?unda plakalar?n (birbirlerine göre) yer de?i?tirmesi

    Plakalar aras?nda (birbirlerine göre) üç tür yer de?i?tirme söz konusudur. Bu yer de?i?tirmeler s?ras?nda, her bir plakan?n kendi içinde de k?r?lmalar ve k?vr?lmalar geli?ir ve bunun sonucunda büyük plakalar plakac?klara bölünebilir.

 

    Plakalar?n Uzakla?mas?: Derinlerdeki manto malzemesinin yüzeye ç?kt??? Okyanus-ortas? S?rtlar boyunca geli?ir. ?yi bilinen örnekleri Atlantik-ortas? S?rt? ve Do?u Afrika-Ölü Deniz (?srail) Yar?l?m? (Rifti)'d?r. Atlantik-ortas? S?rt tüm Atlantik Okyanusu boyunca kuzey-güney yönünde uzan?r ve do?usundaki Afrika ve Avrasya plakalar? ile bat?s?ndaki Kuzey Amerika ve Güney Amerika plakalar?n?n birbirlerinden uzakla?mas?na ve günümüzdeki konumlar?na gelmelerine neden olmu?tur. Bu s?rt boyunca uzakla?ma günümüzde de devam eden bir süreçtir. Bu süreçte yüzeye ç?kan magma volkanik adalar? da olu?turabilir. Do?u Afrika-Ölü Deniz Yar?l?m?'nda ise bat?daki Afrika ve do?udaki Arabistan plakalar? y?lda birkaç mm h?zla birbirlerinden uzakla?maktad?r. Bu aç?lman?n etkisi ile Arabistan Plakas? kuzey yönde kaymakta ve s?n?rda? oldu?u Anadolu Plakas?'n? bat?ya do?ru itmektedir. Bu s?rtlar boyunca transform faylar geli?ir. Transform faylar?n s?n?rlad??? ve s?rt uzan?m?na dik yöndeki plaka bloklar?n?n ise birbirlerine göre yanal yer de?i?tirmesi söz konusudur. Bu s?rt alanlar?ndaki depremlerin olu?tuklar? alanlar ise bu bölümlerdir. Bu s?rtlar boyunca s?? odakl? depremler (100 kilometreden az) meydana gelir.

    Plakalardan Birinin Di?erinin Alt?na Dalmas?: Yerkabu?unu olu?turan plakalardan ikisi birbirine yakla??p çarp??t???nda geli?ir. Daha yo?un plaka, daha az yo?un plakan?n alt?na dalar. Bu alanlar en derin deniz çukurluklar?n?n (hendek) izlendi?i alanlard?r. Japon Adalar? boyunca, Japon-Kuril Çukurlu?u ve Nankai Çukurlu?u alanlar?nda Pasifik ve Filipin plakalar?n?n Avrasya Plakas?, Afrika Plakas?'n?n Anadolu Plakas? alt?na dal-mas? bu tür yer de?i?tirmeye örnektir. Bu süreçler Güney Amerika'da And Da?lar?'n?, Avrasya Plakas? do?usunda Japon Adalar?'n? ve Avrasya Plakas? güney bölümünde ise Himalayalar'? (Avrasya-Hint plakalar?n?n çarp??mas? sonucu) olu?turmu?tur. Tonga Çukurlu?u boyunca Pasifik Plakas?'n?n Hint-Avustralya Plakas? alt?na dalma h?z? y?lda yakla??k 100-240 mm'dir. Bu tür levha s?n?rlan depremselli?in en yo?un oldu?u bölgelerdir. Buradaki depremler ço?unlukla derinlerde olu?ur. (700 kilometre derinli?e kadar varabilir.)

  FAY: OLU?UMU ve TÜRLER?
Bir kayaç kütlesi kar??t yönde s?k??t?r?ld???nda, kütlenin iki bölümü kendisine etkiyen kuvvet yönünde ve birbirine ters yönlerde kayar ve kütle ?ekil de?i?tirir. ileri a?amada kütlenin bu iki bölümü birbirinden ayr? iki kütleye dönü?ür ve (Elastik Geri-Tepme Kuram?'na göre) bu iki kütle aras?nda bir fay çizgisi olu?ur. Bu, tipik bir yanal at?ml? fayd?r, kütlenin iki parças?n?n birbirlerine göre yatay s?y?rma hareketinin sonucudur ve deprem bu fay çizgisi üzerinde, kütlenin en zay?f oldu?u noktada ve/ya da iki blo?un birbirine yap???k oldu?u ve yer de?i?tirmeyi engelleyen bölümde geli?ir. Yanal faylanma sa? ya da sol at?ml? türde olabilir. Kütlenin bu bölünmesi dü?ey yönde de olabilir. Bu ko?ulda ise, yer kabu?undaki çekilme (normal fay),ve/ya da bas?nç (ters fay) kuvvetleri egemendir.

    Plakalar?n Sürtünmeli Kaymas?: Bu yer de?i?tirme iki türde olu?abilir. Kom?u plakalardan biri di?eri ile ters yönde kayar. Bunun iyi bir örne?i Kuzey Anadolu Fay?'d?r. Bu fay, güneyindeki Anadolu Plakas? ile kuzeyindeki Karadeniz Plakac??? (Avrasya Plakas?'n?n bir blo?u) aras?nda s?n?r olu?turur. Bu Fay tüm yirminci yüzy?l boyunca da dirili?ini korumu?, çok say?da depremin geli?ti?i bir s?n?r olmu?tur. 17 A?ustos 1999 tarihindeki Gölcük d??-merkezli son deprem de bu fay ku?a??nda olu?mu?tur. Bu fay boyunca güneydeki Anadolu Plakas? ile kuzeydeki Karadeniz Plakac???'n?n birbirlerine göre yer de?i?tirmesi y?lda 16-24 mm'dir ve Anadolu Plakas? bat? yönde kayar. Bu s?n?rlarda olu?an depremler s?? odakl? depremlerdir.
    Kom?u plakalardan ikisinin de yakla??k ayn? yönde, ancak de?i?ik h?zlarda yer de?i?tirdi?i sürtünmeli kaymaya örnek ise Pasifik Plakas? ile Kuzey Amerika Plakas?'n?n s?n?r?n? olu?turan, Kalifomia'da (ABD) yüzlerce km uzan?ml? San Andreas Fay?'n?n bir bölümüdür. 1906 San Fransisco depremi bu fay ku?a??nda geli?mi?tir.
    Yeryüzüne bir bütün olarak bak?ld???nda depremlerin, plakalar?n birbirlerine göre yer de?i?tirdikleri (uzakla?t?klar?, yak?nla??p çarp??t?klar? ve sürtünmeli olarak kayd?klar?) ku?aklarda s?kl?kla ve y?k?c? büyüklükte olu?tu?u gözlenir. Buna kar??n, göreceli olarak durayl? olan plaka içi alanlarda ise çok az ve küçük depremler olu?ur.
    Yeryüzünde depremlerin yo?un olarak geli?ti?i as?l ku?ak Kuzey ve Güney Amerika bat? k?y?lar?, Asya ve Japonya do?u k?y?lar? ile Avustralya'n?n do?u-kuzeydo?u aç?klar?n? dolanan ve Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen ku?akt?r. Bu ku?ak Pasifik Plakas?'n?n Avrasya, Japonya, Filipin, Hint-Avustralya, Kuzey Amerika, Kara ipler, Nazca ve Güney Amerika plakalar? ile s?n?rda? oldu?u ku?ak-t?r ve ya?ad???m?z yüzy?lda depremlere yol açan enerji yo?unla?mas?n?n %80'inin bu ku?akta geli?ti?i dü?ünülür. Bu ku?ak, volkan püskürmelerinin de yo?un olmas? nedeni ile, "Ate? Halkas?" ad? ile an?l?r. Bir 'ikinci ku?ak Azor Adalar?'ndan ba?lay?p ?spanya-Fransa, Orta ve Güney Avrupa, Anadolu, ?ran, Hindistan boyunca Çin'e kadar yay?lan Alpin-Himalaya Ku?a??'d?r. Bu ku?ak içinde Avrasya, Afrika, Messina, Adriyatik, ?yonya, Ege, Sina, Anadolu, Karadeniz, Van, Arabistan, Hazer, ?ran ve Hint-Avustralya plaka ve plakac?klar?n?n birbirleri aralar?ndaki s?n?rlar yer al?r. Bu ku?akta ise dünyadaki tüm deprem olu?turucu enerji yo?unla?mas?n?n % 15'nin içerildi?i söylenebilir.

 

Anadolu Plakas?'n?n depremselli?i

    Anadolu Plakas?'nda depremlerin olu?umu Atlantik-Ortas? S?rt aç?l?m? ve Afrika ile Arabistan plakalar?n?n davran??? ile yak?ndan ili?kilidir. Atlantik-Ortas? S?rt aç?l?m? sonucunda güney bölümde Güney Amerika ve Afrika plakalar? birbirlerinden uzakla?makta, Afrika Plakas? bu aç?lma etkisi ile bat? bölümünde kuzeybat?, do?u bölümünde ise kuzey yönde kaymakta ve kuzeyindeki Avrasya Plakas? ve/veya di?er plakalar (Anadolu, Ege ve ?yonya plakalar?) ile yak?nla?maktad?r. Bu arada Afrika Plakas?'n?n do?u bölümünde, Etiyopya'da da bir yar?lma (okyanus-ortas? s?rt?n erken dönemi) geli?mektedir. Bu aç?l?m ve K?z?ldeniz Yanl?m? Afrika Plakas? ile s?n?rda?? Arabistan Plakas?'n?n birbirlerinden uzakla?mas?na neden olur. Bu aç?lman?n sonucunda Arabistan Plakas? kuzey yönde kayar ve günümüzden 15-20 milyon y?l önce kapanm?? bir okyanus kolu olan ve Güneydo?u Anadolu s?n?r çizgisi ile çak??an Bitlis Ku?a?? boyunca s?n?rda? oldu?u Van Plakas?'n? kuzey-kuzeybat? yönde iter. Bu itmenin ve s?k??t?rman?n etkisi ile Van Plakas?'nda k?vr?lmalar olur, kabuk kal?nla??r ve k?sal?r. Van Plakas? Anadolu Plakas? ile s?n?rda?t?r ve bu s?n?r Do?u Anadolu Fay?'d?r. Karl?ova'da Do?u Anadolu Fay?'n?n kuzey ucu, Anadolu Plakas?'n?n kuzeydeki s?n?r? olan Kuzey Anadolu Fay? ile kesi?ir. Bu nedenle Karl?ova üç plakan?n (Anadolu, Van ve Hazer plakalar?) kesi?me noktas?d?r.

    Kuzey Anadolu Fay? sa? yanal at?ml? bir fayd?r. Bu fay Akyaz? (Adap azan)-Göynük (Bolu) aras?nda iki kola ayr?l?r. Kuzey kol Sapanca Gölü yolu ile ?zmit Körfezi (güneyi) ve Marmara Denizi'ne girer, Gaziköy'de yeniden yüzeyde izlenir ve Saros Körfezi'ni s?n?rlay?p Kuzey Ege Çukurlu?u içine dalar. Bu kol ayr?ca Marmara Denizi içinde Ç?narc?k aç?klar?nda yeniden kollara ayr?l?r. Fay?n güney kolu ?znik Gölü yolu ile Gemlik Körfezi'ne ula??r ve ?znik dolaylar?nda yeniden iki kola ayr?l?p Ege Denizi orta bölümlerine ula??r. Van Plakas?'n?n Arabistan Plakas?'nca, itilmesi sonucunda Anadolu Plakas?, Kuzey Anadolu ve Do?u Anadolu fay ku?aklan aras?ndaki do?u bölümünden bat?ya do?ru kaçar. Bu yer de?i?tirme Kuzey Anadolu Fay Ku?a?? boyunca geli?ir ve Anadolu Plakas? Ege Denizi yönünde kayarken, kuzeydeki Karadeniz plakas? ise göreli olarak do?u yönde kal?r görünür. Bu kayma do?uda Erzincan, ortada Niksar, bat?da Düzce dolaylar?nda y?lda -24 mm, ?zmit Körfezi çevresinde ise y?lda -16 mm h?z?nda gerçekle?ir. Do?u Anadolu'da Karl?ova dolaylar?nda ise Do?u Anadolu Fay? boyunca kayma h?z? y?lda -18 mm'dir. Öte yandan, Akdeniz'deki Helen Çukurlu?u boyunca Afrika Plakas? Anadolu Plakas? alt?nda gömülür. Böylece, Anadolu Plakas?'n?n kuzey bölümü bat? yönde kayarken, güney bölümü ise güneybat? yönünde kayar. Bunun sonucunda Anadolu Plakas? Ege k?y?lar?nda, ?zmir-Ayd?n dolaylar?ndaki Ege Graben Sistemi alan?nda farkl? yönlerde kayan iki parçaya dönü?ür.
    Gerek Kuzey Anadolu Fay ku?a?? ve gerekse de Do?u Anadolu Fay Ku?a?? tek bir fay yerine birbirlerine ba?lanan bir dizi faydan olu?ur. Bu iki ku?akta da faylar aras?nda k?r?lmam?? bölgeler, faylar?n sürekli bir tek faya dönü?mesi e?ilimi nedeni ile deprem riski ta??yan alanlar? olu?tururlar. Plaka'n?n kuzey ve güney bölümlerindeki de?i?ik yönlü kaymalar ise Bat? Anadolu Graben Sistemi'nde de depremlere yol açar. Bunun yan? s?ra Anadolu Plakas?'n?n kendi içinde, bu de?i?en yer de?i?tirme h?zlar?na ve yönlerine ba?l? olarak gerilimin yüklenmesi Tuz gölü, Ecemi? ve K?r?kkale ve Do?u Anadolu faylar? gibi riskli alanlar? da olu?turur.

DEPREM DALGALARI ve ODA?I
    Yerkabu?u derinliklerinde depremi olu?turan k?r?lman?n geli?ti?i ve depremin kayna?? olan nokta deprem oda??d?r (iç merkez/hiposantr). Deprem oda??n?n yeryüzündeki izdü?ümü ise d??-merkez (episantr) olarak adlan?r. Deprem oda??ndan boyuna, enine ve yüzey dalgalar? türünde sismik dalgalar yay?l?r. Boyuna dalgalar "P dalgas?"d?r, yay?lma do?rultusuna paralel sal?n?ml?d?r, ilk (en h?zl?) yay?lan dalga türüdür. Enine dalgalar ise "S dalgas?"d?r, yay?lma do?rultusuna dik sal?n?ml?d?r ve yüzeydeki çökmelere/göçmelere bu dalgalar neden olur. Enine dalgalar?n yüzeydeki yans?malar? sonucunda yüzey dalgalar? geli?ir. Deprem oda?? yeryüzünden 0-60 km derinde ise "S?? Odakl? Deprem", odak 60-300 km derinlikte ise "Orta Derinlikli Deprem", odak 300-700 km derinde ise "Derin Odakl? Deprem" geli?ir. Derin odakl? depremler yeryüzünde daha geni? bir alanda etkili olur.

DEPREM S?DDET?

    Depremlerin yeryüzünde can kayb?, yap? ve tesisler üzerinde olu?turmu? oldu?u hasara göre s?n?fland?r?lmas? "Deprem ?iddeti" ad? verilen bir ölçeklemeye göre yap?l?r. Bu ölçekleme deprem-ölçerlerin bulunmas? öncesinde olu?turulmu?, ya?ad???m?z yüzy?l içinde geli?tirilmi?tir. ?iddet, büyüklükten farkl? olarak, do?rudan yeryüzü zemin yap?s? ve yap?la?ma ko?ullar? ile ili?kilidir. Deprem ?iddetini ölçmede birçok yöntem (Rossi-Forel, Mercalli-Sieberg, Omori-Cancani, Mercalli-Cancani, De?i?tirilmi? Mercalli, Medvedev-Sponheur-Karnik ve Japon yöntemleri) bulunmakla birlikte yayg?n uygulanan? Mercalli yöntemidir. De?i?tirilmi? Mercalli ölçeklemesinde 12 a?ama söz konusudur.

??DDET I: ?nsanlar taraf?ndan hissedilmez, sadece deprem-ölçerler kaydedebilir.
??DDET II: As?l? e?yalar sallan?r.
??DDET III: Yap?lar?n içindekiler taraf?ndan hissedilebilir, as?l? e?yalar ve duran motorlu araçlar sallanabilir, süresi alg?lanabilir.
??DDET IV: Pencere ve kap?lar ile duran motorlu araçlar sallan?r, duvarlarda g?c?rdamalar olu?ur, yap?lar?n içinde ve aç?k alanda hissedilebilir.
?IDDET V: Herkes taraf?ndan hissedilebilir, e?yalar dü?er, cam e?yalar k?r?l?r, s?valar çatlayabilir/dökülebilir; a?açlar, direkler ve yüksek binalar sallan?r, sallant?n?n yönü izlenebilir; bahçe duvarlar? y?k?labilir.
??DDET VI: Herkes taraf?ndan hissedilir, yürümek zorla??r, a??r e?yalar kayar ve kitaplar raflardan dökülebilir, s?valar dökülür, baz? yap?lar y?k?labilir.
??DDET VII: Ayakta durmak güçle?ir, e?yalar hasar görür, s?va ve yap? dekorasyon malzemeleri dökülür ve k?r?l?r; yap?larda çatlamalar ve hasar, su birikintilerinde çamurlanma olu?ur.
?IDDET VIII:Binalarda hasar ve k?smi y?k?lma olu?ur, su kuleleri ve bacalar y?k?l?r, a??r e?yalar devrilir; kumlu ve suya doygun zeminlerde s?v?la?ma (kum f??k?rmalar?), yüzeyde fayla?malar ve heyelanlar geli?ir; su kaynaklar?n?n debisi ve s?cakl??? de?i?ir. Yap?lar?n ço?unda hasar ve y?k?lma olur; zeminde büyük çatlak ve yar?lmalar ve kum f??k?rmalar? meydana gelir; yer alt? boru sistemleri k?r?l?r.
?IDDET IX: Yap?lar?n ço?unda hasar ve y?k?lma olur; zeminde büyük çatlak ve yar?lmalar ve kum f??k?rmalar? meydana gelir. Yer alt? boru sistemleri k?r?l?r.
?IDDET X: Yap?lar?n ço?u y?k?l?r, betonarme yap?larda a??r hasar ve k?r?lma ba?lang?c? izlenir, barajlarda büyük hasar ve çatlamalar olu?ur, zeminde büyük çatlaklar olu?ur, raylar bükülür, kütle kaymalar? ve s?v?la?ma geli?ir.
?IDDET XI: Çok az yap? y?k?lmadan kalabilir, köprüler y?k?l?r, yer (kütle) kaymalar? olu?ur, yer-içi boru sistemlerinin tümü devre d??? kal?r.
??DDET XII: Tüm yap?lar y?k?l?r, co?rafya de?i?ir, yüzeyde deprem dalgalar?n?n ilerleyi?i izlenebilir.

DEPREM BÜYÜKLÜGÜ (MAGN?TÜD)     Deprem dalga genli?inin mikron türünden de?erinin logaritmas? ilkesine dayanan bir ölçekleme 1935 y?l?nda Richter taraf?ndan geli?tirilmi?tir. Bu, depremin yüzeyde yol açt??? hasardan (deprem ?iddetinden) ba??ms?z bir ölçeklemedir. "Deprem Büyüklü?ü (Magnitüd)" olarak tan?mlan?r ve "M" ile simgelenir. Günümüze de?in saptanabilmi? en büyük deprem, M=8.9 büyüklü?ündedir.
    Büyüklü?ü 6.0 ve daha fazla olan depremler y?k?c? depremlerdir, yüzeyde süreklilik gösteren fay (yüzey k?r???) olu?tururlar. Bu büyüklükteki depremlerin tekrarlanma dönemi (bu büyüklükte bir depremin olu?tu?u bir bölgede yeniden olu?ma aral???) 300-400 y?l dolaylar?ndad?r. Büyüklü?ü 5.0 ile 5.9 aras?nda olan depremler de yüzeyde önemli y?k?c? etki yaparlar, ancak olu?turduklar? faylar (yüzey k?r?klar?) sürekli de?ildir. Bu tür depremler, varolan bir fay?n hareketlenmesi sonucunda olu?urlar ve yeni faylar (yüzey k?r?klar?) üretmeyebilirler. Tekrarlanma dönemleri 10-30 y?l aras?nda de?i?ir. Büyüklü?ü 4.0'dan küçük olan depremler ise yüzey k?r??? olu?turmaz, bilinen bir diri (aktif) fay ile ili?kili olmayabilir ve yeryüzünün tüm bölgelerinde (özellikle de plaka içi alanlarda) olu?abilir. Bu bulgulara göre, geçti?imiz yüzy?l içinde M=7.0 dolay?nda bir deprem olmu? bir (diri) fay alan?nda yak?n gelecekte bu büyüklükte yeni bir deprem olu?ma olas?l???, geçti?imiz iki yüzy?l boyunca y?k?c? depremlere sahne olmam?? (diri) fay alanlar?na göre çok dü?üktür. Buna kar??l?k, günümüzden yakla??k üç yüzy?l önce bu büyüklükte depreme u?ram?? bir (diri) fay alan?nda yak?n bir gelecekte deprem olu?ma olas?l??? çok yüksektir.

BÖLGE VE YILLARA GÖRE DEPREMLER

    Do?u Akdeniz K?y?lar?, ?srail, Lübnan, Suriye (Sina Plakas?): M.Ö. 140, 31, 1034, 1068, 1159, 1752, 1759, 1837 Do?u Anadolu (Anadolu ve Van Plakalar?): 1268, 1444, 1458, 1482, 1584, 1784, 1939, 1992
    ?ran, Ermenistan, Kafkaslar (?ran ve Hazer Plakalar?): 856,872,893,1041,1042, 1200, 1270, 1336, 1405, 1440, 1527, 1667, 1673, 1679, 1721, 1727, 1778, 1780, 1853, 1893, 1962, 1968, 1972, 1978, 1988, 1990
    Güney Anadolu K?y?lar?, Hatay (Anadolu Plakas?): 342,458,526,588,1268, 1998
    Anadolu Ege K?y?lar?, Ege Adalar?, G.Yunanistan (Ege, Anadolu ve ?yonya Plakalar?): 365, 856, 1609, 1688,1881,1995
    Adapazar?, ?zmit, Istanbul, Marmara Denizi, Trakya (Kuzey Anadolu Fay Ku?a?? Bat? Bölümü): 19, 29, 33,120,129,170,268,350,358,359,362,446,447, 488,500,715,1509,1668,1719,1894,1901,1912, 1935, 1943, 1944, 1953, 1957, 1959, 1963, 1964, 1967,1983,1999
    Kuzey Anadolu Fay Ku?a?? (Karl?ova-Adapazar?) (Anadolu Plakas?-Karadeniz Plakac??? S?n?r?): 1011, 1045, 1047, 1168, 1254, 1287, 1422, 1456, 1458, 1482, 1579, 1584, 1598, 1667, 1668, 1784, 1787, 1875, 1902, 1909, 1910, 1916, 1919, 1929, 1939, 1941, 1942,1943, 1944 1946, 1949, 1951, 1953, 1959, 1966, 1992
    Do?u Anadolu Fay Ku?a?? (Hatay-Karl?ova Aras?) (Anadolu Plakas?-Arabistan Plakas? S?n?r?): 342,458, 526,588, 847,1159,1268,1444,1789, 1874,1893, 1903, 1905, 1934, 1951, 1964, 1967, 1968, 1971, 1975,1986, 1998
    Suriye, Irak (Arabistan ve Anadolu Plakalar?): 844, 847,1007,1042,1138,1170,1201,1343,1822,
    M?s?r, KD Afrika K?y?lar? (Afrika, Arabistan ve Sina Plakalar?): 1303, 1754 ?talya, K. Afrika K?y?lar? (Messina, Adriatik, Avrasya ve Afrika Plakalar?): 1169, 1456, 1693, 1783, 1857, 1908, 1915
    ?spanya, Portekiz, KB Afrika K?y?lar? (Afrika ve Avrasya Plakalar?): 1531, 1749, 1755, 1829, 1960
    Hindistan, Güney Asya K?y?lar? (Avrasya ve Hindistan-Avustralya Plakalar?): 893, 1737, 1819, 1905,1934,1935, 1974, 1993
    Çin, Do?u Asya K?y?lar? (Avrasya ve Filipin Plakalar?): 1037, 1057, 1290, 1556, 1668, 1731, 1918, 1920, 1927,1932,1970, 1976
    Japonya ve Kamçatka K?y?lar? (Avrasya ve Pasifik Plakalar?): 1293, 1703, 1707, 1730, 1828, 1836, 1847,1891,1896,1923, 1994, 1995
    Amerika Bat? K?y?lar? ve Karaipler (Kuzey Amerika, Güney Amerika ve Pasifik Plakalar?): 1700, 1797, 1811, 1812, 1868, 1886, 1906, 1932,1970, 1971, 1972, 1976, 1985, 1989, 1994, 1995, 1999, 1939, 1960,
    Orta Asya (Avrasya Plakas?): 1907

Dursun Bayrak
MTA Genel Müdürlü?ü

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir