BATI ANADOLU’YU KALDIRAN BÜYÜK DOM, (ANITKAYA MANTO SORGUCU), NİSAN 2014 DIŞMERKEZ DAĞILIMI İLE YAKALANDI.

 

Uğur Kaynak

 

Yerkürenin derinliklerinde, ilk 100 km’lik elastik ve elastoplastik katmana Litosfer adı verilir. Bunun ilk 30 km’lik heterojen asitik kayaçlardan oluşan kısmına, kıtasal kabuk, ilk 10 km’lik oldukça homojen bazaltik kısmına okyanussal kabuk adı verilir. Bu kısım, küresel takke biçimindeki hareketli levhalardan oluşur.

Bundan sonraki katmanlar bütün yerküre’yi çepeçevre sararlar. Bunların ilki 100-400 km arasında yer alan en düşük sismik hızlı ve sürekli katmanı  astenosfer  olup, bazik, ültrabazik, viskoelastik kızıl kayalardan oluşur.

Yerküre’nin 400 km ile 700 km arasında yer alan, 300 km kalınlıklı “sürekli” küresel katmanına üst manto denilir. Eklojitik (viskoelastik) akkor kayaçlardan oluşur.

Yerküre’nin 700 km ile2890 km arasında yer alan 2190 km kalınlıklı “sürekli” küresel katmanına manto denilir. Pirolitik (viskoelastik)akkor kayaçlardan oluşur.

Mantonun da altında 2890-5155 km’ler arasında Yerküre’nin ikinci “gerçekten akışkan” katmanı olan demir alaşımı bileşimli dış çekirdek gelir.  Merkezde ise yaklaşık 6378-5155=1223 km yarıçaplı katı Akkor halindeki demir alaşımı  iç çekirdek yer alır. Her iki çekirdek de, yaklaşık %85 Demir, %10 Nikel, %4 Kükürt, %1 diğer metallerden oluşur.

DİKKAT EDİLİRSE YERKÜRE’NİN HİÇ BİR DERİNLİĞİNDE MAGMA DİYE BİR KATMAN YOKTUR.

                Şekil-1. Yerkürenin katmanları

Ancak eğer manto içerisinde herhangi bir noktada, iç saran basınç, herhangi bir nedenle çevresine göre düşerse, o noktada zaten çok kritik değerde olan ergime sıcaklığı da, basınç düşüşüne bağlı olarak düşer. Ergime sıcaklığı düşen noktada kritik durumda olan manto (veya üst manto) malzemesi ergimeye başlar. Ergiyen malzeme yukarıya doğru (yani düşük basınç bölgesine) kaçak yapar. Bu sırada yükselen ergimiş malzeme, yeni geldiği yerdeki çevre sıcaklığından daha sıcaktır. (bunun nedeni sıcaklığın derinlikle artmasıdır. Tersi de geçerlidir.) Bu oluşuma Sıcak Manto Noktası ( Mantle Hot Point) adı verilir.

İşte şimdi elimizde minicik hacımlı, küre biçiminde, çevresine göre daha sıcak, zamanla yükselen, ergimiş pirolit’ten oluşan bir magma kütlesi  var. Bu yapıya Manto Sorgucu “Mantle Plume” adı verilir.

Manto sorguçları birkaç milyon yıl içerisinde, kendi yolunu ergiterek, kimyasal bileşimini sürekli olarak değiştirerek, yerkabuğunun altına gelip dayanır.

A)

Eğer yerkabuğu (hatta  litosfer levhası) yaklaşık 20±5 mm/yıl’ dan daha yavaş  deviniyorsa, manto sorgucu, kronolojik sırası ile,

1.Litosferik hot point (Litosferik sıcak nokta)

2.Dom (az yükseklikli Kubbe)

3.Konik Horst

4.Cone Sheets (Konik yaprak faylar)

5.Tripple Junction (Üçlü eklem)

6.Intra Plate Volkan (Kıta içi volkan)

7.Cancelled Brach (Kalkıl)

8.Rift

Aşamalarından geçebilir. İzleyen paragraflarda verilen Ege Dom’u  örneği, “Konik Yaprak Faylar” aşamasında olup, Dom’un gerçek yüksekliği yaklaşık 30-50 metre civarında olabilir.

İşte bu yüzden o yörenin neredeyse tümünde, “Afyon Şekeri” adı verilen, dünyanın en değerli mermer’leri oluşmuştur.

 

Şekil-2 Konik Yaprak fayları temsil eden konsentrik dışmerkezler ve yarıçap vektörlerini tanımlayan deprem çizgisellikleri. (Sismik Lineasyonlar.)

 

rst’u

Şekil-3. Büyük Dom’un Merkez yükseltisi. (Tıkaç) Sanal değil, gerçek.  Dışa dönük, Eğim Atımlı Normal Faylar, Konik Horst yapısına uygun doğrultu atımlı faylar, ve dereler, Merkez Tıkaç'ı tanımlamaktadır.

 

Şekil-3’te çizilen Sol Yönlü, KB-GD Doğrultu atımlı (kısacık!) Çatkuyu fayı ile, D-B Doğrultulu atımı belli olmayan Gecek fayı, Dinamik Kurallarına göre, elastik bir kabuk yüzeyinde bile olsa, çalıştırılamaz. Ya Çatkuyu Fayı, ya Gecek fayı, ya da her ikisi birden yanlış çizilmişlerdir. Bu fayların orada olması gerekmektedir. Bu faylar yok sayılamazlar. Çatkuyu fayının batıya doğru baskın eğim atımlı, Gecek fayının güneye doğru eğim atımlı olması  beklenirdi. Madem ki Çatkuyu fayında bir atım saptanmış ve haritaya alınmış, o zaman Gecek fayına herhangi bir atım vermek olası değildir. Bu nedenle haritada Gecek Fayı atımsız olarak çizilmiştir.  Ama yörenin gerçek bir domun merkez “kilit taşı” olan konik horst’u olduğu fark edilseydi, hiç duraksamadan Gecek fayına eğim atım verilmesi gerekirdi. O zaman bu çalışmada dinamik kurallarına uygun olarak Gecek fayına güney yönlü eğim atımlı normal fay tanımlaması yapabiliriz.

Diğer taraftan Beşkarış-Eyice-Ayvalı köylerini izleyen Derenin batıya bakan konveks yay çizmesi de olayın eksik kalan batı yanının tanımlı-tarifli bir duruma getirmektedir. Gazlıgöl fayının kuzey uzantısının tam olarak batıya doğru dönmesi de merkez domun kuzey kenarını tanımlamaktadır. Böylece Batıda Beşkarış Deresi, Güneyde  Beşkarış Deresi ve Gecek Fayı, Doğuda Gazlıgöl Fayı, Kuzeyda Gazlıgöl Fayı ile;

Büyük Dom’un Merkez Tıkaç’ı

kendini ele vermiş olmaktadır.

B)

Eğer litosfer levhası 20 mm/yıl’dan daha hızlıysa, bu kez de kıta ortası yürüyen volkanlar dizisi oluşur.

Yaşlıdan gence doğru örnek: Karadağ-Karacadağ-HasanDağ-Erciyes, veya, Ağrı-Tendürek-Süphan-Nemrut.

Her iki volkan dizisi de Kuzeydoğu-Güneybatı doğrultuludur.

Her iki volkan dizisi de 225 km uzunlukludur.

Hemen hemen aynı tarihlerde Ağrı-Nemrut dizisi bir “Aladağ OffSet”i, Karadağ-Erciyes dizisi bir “Melendiz Dağ OffSet”i yapmışlardır.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir